Չինաստան-Իրան. Յարաբերութիւններու Ակնարկներ

Մուտք

Չինաստան եւ Իրան. մէկը համաշխարհային ճանաչումով գերհզօր պետութիւն, իսկ միւսը տարածաշրջանային ազդեցիկ ուժ։ Մէկը աշխարհաքաղաքական առումով կը գտնուի Հեռաւոր Արեւելքի մէջ, իսկ միւսը երկու կարեւոր եւ անկայուն տարածաշրջաններու միջեւ, որոնք ըստ աշխարհաքաղաքականութեան կը կոչուին Հարաւային Կովկաս եւ Միջին Արեւելք։

Հասկնալով անոնց աշխարհագրական վայրերը, գաղտնիք մը չէ թէ անոնք կը գտնուին իրարմէ շատ հեռու, հետեւաբար այստեղ կարգ մը հարցումներ կը ծագին. Ի՞նչու անոնք մտած են յարաբերութիւններու մէջ։ Ինչպիսի՞ ոլորտներ ընդգրկուած են անոնց յարաբերութիւններուն մէջ։ Իսկ կարեւորագոյնը, ինչպիսի՞ ազդեցութիւն ունին այդ յարաբերութիւնները նշեալ երկու տարածաշրջաններուն վրայ, ի մասնաւորի՝ Հարաւային Կովկասի եւ Միջին Արեւելքի։

Այս բոլորը ուսումնասիրելու եւ հասկնալու համար անհրաժեշտ է որոշ դասակարգային շարքով ուղուիլ։ Նախ եւ առաջ պէտք է անդրադառնալ պատմութեան, հասկնալով տասնամեակներու ընթացքին անոնց յարբաերութեան ապրած զարգացումը, ապա անցնիլ ներկայ հանգամանքներուն։ Այս առումով պէտք է ճշգրիտ կերպով հասկնալ, թէ անոնք ինչպիսի գործընթացներու մէջ ներգրաուած էին, զուտ տնտեսական եւ երկկողմ դիւանագիտական, կամ նաեւ այլ գործընթացներ, որոնք զգալի հետեւանքներ կարող են ունենալ զոյգ տարածաշրջաններուն վրայ՝ Հարաւային Կովկասի եւ Միջին Արեւելքի։

Իսկ ինչու՞ կարեւոր է նշեալ նիւթին լաւապէս տիրապետելը։ Արդեօք որեւէ առնչութիւն ունի՞ Հայաստանի հետ, թէ պարզապէս առ ի գիտակցութիւն եւ զարգացում։ Վստահաբար որ ունի։ Չինաստանը հանդիսանալով աշխարհի հզօրագոյն պետութիւններէն մէկը, մեծ ներդռումներ կը կատարէ Հարաւային Կովկասի մէջ, ինչ որ օրէ օր կը բարձրացնէ անոր ազդեցութիւնը տարածաշրջանին մէջ։ Իսկ Իրանը, ինչպէս արդէն նշուեցաւ, տարածաշրջանային ազրդեցիկ ուժ մըն է, որուն դիրքը եւ իրավիճակը մեծ ազդեցութիւն ունի դրացի երկիրներու վրայ, այդ շարքին նաեւ Հայաստանի վրայ։ Հետեւաբար, նկատի առնելով այս երկու պետութիւններուն վայելած դիրքը համաշխարային եւ տարածաշրջանային թատերաբեմերու վրայ, անոնց ամէն քայլը ուղակիօրէն իրենց հետքը կը ձգեն նաեւ Իրանի դրացի պետութիւն հանդիսացող Հայաստանի վրայ։

Պատմական Ակնարկ

Չինաստանի եւ Իրանի յարաբերութիւններու ուսումնասիրութիւնը մեզ կը տանի մինչեւ Ք.Ա. 200 թուական։ Անոնց մշակութային եւ տնտեսական ոլորտները մեծապէս ազդուած եւ զարգացած են վաղագոյն ժամանակներէն, Մետաքսի ճանապարհի միջոցաւ։ Քայլ մը ոստում առնելով հասնինք մերօրեայ գոյութիւն ունեցող պետութիւններուն, այսինքն՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութեան եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան։ Ի՞նչ փուլերէ անցած է անոնց յարաբերութիւնը տասնամեակներու ընթացքին։

Չինաստանի 1949-ի եւ Իրանի 1979-ի յեղափոխութիւնները մեծագոյն ազդեցութիւն ունեցան Ասիոյ վրայ եւ դիմակայեցին միջազգային համակարգին, ի մասնաւորի՝ Արեւմտեան Աշխարհին։ Նախքան 1979-ի յեղափոխութիւնը, Իրանի արտահանած քարիւղի մեծամասնութիւնը կ՚ուղարկուէր Արեւմտեան Եւրոպայ եւ Միացեալ Նահանգներ, սակայն Իսլամական Հանրապետութեան ստեղծումէն ետք, Իրանի կապերը Արեւմտեան երկիրներու հետ վատդարաձան։ Այս իրավիճակը երկու պետութիւններուն՝ Չինաստանին եւ Իրանին վերածեց բնական բարեկամներու։ Իրանը, Չինաստանի մէջ գտաւ Միացեալ Նահանգներու դէմ պայքարելու բարեկամ մը, իսկ Չինաստանը, Իրանի մէջ գտաւ վառելանիւթի կարեւոր գործընկեր մը, ինչին կարիքը ունէր շնորհիւ անոր արագընթաց զարգացող տնտեսութեան։ Սակայն, Չինաստանը հանդիսանալով այդ օրերու համաշխարհային գերհզօր պետութիւն դառնալու թեկնածու մը, ունէր նաեւ այլ միտումներ Իրանի հետ սերտացնելով իր կապերը։

Առաջին հանգրուանը կարելի է նկատել 1980-1988-ի միջեւ տեղի ունեցած Իրանի եւ Իրաքի պատերազմը։ Արեւմտեան երկիրներու բանեցած զինամթերքի պատժամիջոցներու հետեւանքով, Իրան իր հայեացքը դարձուց Արեւելեան երկիրնեու, այդ շարքին նաեւ Չինաստանի։ Որոշ պատկերացում մը տալու համար. այդ օրուան սակագինով, Չինաստանը 1979-1985 տարիներու ընթացքին Միջին Արեւելեան եւ Հարաւային Ասիական երկիրներու վաճառեց 6.3 միլիար ամերիկեան տոլարի զէնք ու զինամթերք։ Իսկ ինչ կը վերաբերի Իրանի, անոր ութ տարուան պատերազմի ընթացքին, Չինաստանը վաճառեց մօտաւոր 2 միլիար ամերիկեան տոլարի համարժէք տարատեսակ զինամթերք, ինչ որ կարելութիւնը տուաւ Իրանի շարունակելու անժամկէտ պատերազմը Իրաքի հետ (Yacoubian, 2023)։

Այլ համագործակցութեան ծիրէ ներս, 2010-ին, երբ Միացեալ Նահանգներն ու ՄԱԿ-ը, Իրանի վառելանիւթի եւ հիւլիական բնագաւառներուն վրայ պատժամիջոցներ բանեցուցին, Չինաստանը շարունակեց մնալ Իրանի բարեկամ երկիր։ Իրանը ոչ պաշտօնական միջոցներով շարունակեց քարիւղի արտահանումը եւ վաճառումը Չինաստանին։ Իսկ ըստ պաշտօնական տուեալներու, որոնք առկայ դարձան 2015-ի Իրանի եւ համաշխարային հզօրագոյն պետութիւններու համաձայնութենէն ետք, կասեցնելով Իրանի վրայ բանեցուած պատժամիջոցները, հստակ դարձան Իրանի քարիւղի մեծագոյն գործակիցներու շարքը, որոնց առաջատար դիրքը գրաւուած էր Չինաստանը, 2017-ին հանդիսանալով բարձրագոյն 28% ներածողը (Yacoubian, 2023)։ Նոյնպէս, երբ Միացեալ Նահանգները 2018-ին կրկին ներկայացուց պատժամիջոցները Իրանի վրայ, անոր մեծագոյն շուկան դարձաւ Ասիական երկիրները, ի մասնաւորի՝ Չինաստանը, ով շարունակեց ներածել Իրանական քարիւղը անկախ Միացեալ Նահանգներու հակառակ ձգտումներուն։

Ներկայ Զարգացումներ

Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւնը իր ստեղծման օրէն բախումներու կ՚ենթարկուի Արեւմտեան երկիրներու հետ, մասնաւորաբար Միացեալ Նահանգներու հետ։ Աւելին, անոր հարաւային տարածաշրջանին մէջ կան այլ ուժեր որոնք շարունակաբար կը պայքարին իր դէմ. Առաջատարներն են՝ Իսրայէլը եւ Սէուտական Արապիան։ Տուեալ իրավիճակին դիմակայելու եւ մեկուսացումէ դուրս գալու նպատակով, Չինաստանը թանկագին բարեկամ երկիր հանդիսացած է տարիներու ընթացքին։ 2021-ին երկու պետութիւնները ստորագրեցին 25 տարուան համագործակցութեան պայմանագիր, որ թէեւ հստակ նշումներու բացակայութիւն ունի, սակայն ընդհանուրառմամբ ան կը վերաբերի տնտեսական եւ անվտանգութեան ծիրերէ ներս համագործակցութեան մասին, ի մասնաւորի մօտաւոր 400 միալիար ամերիկեան տոլարի արժողութեամբ ներդրումի կատարում Չինաստանի կողմէ։ Չինաստանը նաեւ դարձած է Իրանի կարեւորագոյն տնտեսական գործընկերը, 2022-ին անոնց միջեւ առեւտուրի արժէքը հասնելով 16 միլիար ամերիկեան տոլարի։ Աւելին, Իրան հրաւէր ստացաւ միանալու Շէնկհայի Համագործակցութեան Կազմակերպութեան։ Անոնք, Ռուսիոյ հետ միասին Մարտ 2023-ին իրագործեցին ռազմական փորձարկներ։ Ինչպէս նաեւ Իրանի նախագահի այցելութիւնը Չինաստան, ուր երկու պետութիւններուն միջեւ կնգուեցան աւելի քան 20 բնագառներու մէջ համագործակցութեան պայմանագիրներ (Yacoubian, 2023)։

Սակայն երկու պետութիւններու համագործակցութիւնը չբաւարարուեցաւ զուտ տնտեսական, ռազմական եւ երկկողմ դիւանագիտական համաձայնութիւններով, այլ վրայ հասան նաեւ ամբողջ տարածաշրջանին առնչուող հարցեր։ Այս հարցերէն կարեւորագոյն դիրք կը գրաւէ, Չինաստանի միջամտութիւնը Իրանի եւ Սէուտական Արապիոյ միջեւ յարաբերութիւններու կարգաւորման։ Իսկ ի՞նչ նշանակութիւն ունի այս կարգաւորումը։

Իրան-Սէուտական Արապիա Յարաբերութիւններ

Գաղտնիք մը չէ, թէ Իրանը եւ Սէուտական Արապիան հակառակորդ պետութիւններ են զանազան պատճառներու արդիւնքով։ Առաջին հերթին անոնք կը պատկանին Իսլամական կրօնքի երկու մրցակից թեւերու Սիւննի եւ Շիաա։ Անոնք մրցակից են նաեւ այլ բնագաւառներու մէջ, ինչպէս քարիւղի արտահանում կամ Միջին Արեւելքի տարածաշրջանային մեծագոյն ուժ դառնալու։ Կարելի է նշել նաեւ ռազմական դիրքորոշումներու մասին, այսպէս. Լիբանանի մէջ, Իրանը աջակցութիւն կը ցուցաբերէ Շիաա կուսակցութեան եւ ռազմական խմբաւորման՝ «Հըզպալլային», իսկ Սէուտական Արապիան անոր ընդդիմադիր խմբաւորմներուն, ի մասնաւորի՝ Սիւննիներուն։ Սուրիոյ մէջ, Իրանը աջակցութիւն կը ցուցաբերէ գործող իշխանութեան, իսկ Սէուտական Արապիան ընդդիմադիր զինեալ խմբաւորումներու։ Եմընի մէջ, Իրանը աջակցութիւն կը ցուցաբերէ ընդդիմադիր հութիներու զինեալ խմբաւորման, որ ուղղակիօրէն կը դիրախաւորէ Սէուտական Արապիոյ տարածք։

Այս բոլորին կողքին կայ նաեւ ուղղակի պատճառ անոնց միջեւ դիւանագիտական կապերու չգոյութեան համար։ 2016-ին, Սէուտական Արապիոյ մէջ մահապատիժի ենթարկուեցաւ Շիաա հոգեւորական մը, որուն իբրեւ պատասխան, Իրանի քաղաքացիները ներխուժեցին Սէուտական Արապիոյ դեսպանատունը եւ հիւպատոսարանը։ Իբրեւ հետեւանք, երկու պետութիւնները վերջնականապէս խզեցին իրենց յարաբերութիւնները։

Դիւանագիտական կապերու չգոյութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ Մարտ 2023, երբ Չինաստանի միջամտութեան երկու կողմերը համաձայնութեան եկան վերահաստատելու իրենց յարաբերութիւնները եւ դեսպանատուներ վերաբացելու։ Բայց ի՞նչն էր, որ Չինաստանի տրամադրեց յաջողակ միջնորդի դերը։ Այսպէս, Չինաստանը ներկայ հանգրուանին կը հանդիսանայ Իրանի մեծագոյն, աւելի ճշգրիտ՝ 30% առեւտուրի գործակիցը։ Աւելին, Սէուտական Արապիան, Չինաստանի համար կը հանդիսանայ քարիւղի ներմուծման մեծագոյն գործակիցը (Alterman, 2023)։ Հետեւաբար, անոր սերտ գործակցութիւնը եւ շահերը երկու պետութիւններուն հետ, Չինաստանին զետեղեց լաւագոյն դիրքի վրայ իրագործելու համար այս համաձայնութիւնը։

Եզրակացութիւն

Ի՞նչ նշանակութիւններ ունին Չինաստանի եւ Իրանի ներկայ համագործակցութիւնները հարակից տարածաշրջաններուն վրայ։

Առաջին հերթին, Սէուտական Արապիոյ հետ յարաբերութիւններու կարգաւորումը կը ստեղծէ աշխարհի ամենէն անկայուն տարածաշրջաններէն մէկուն՝ Միջին Արեւելքի մէջ յարաբերականօրէն խաղաղութեան գործընթաց, ինչ որ Իրանին առաւել եւս դուրս կը բերէ մեկուսացման իրավիճակէն։

Իրանին հզօրանալը, թէ՛ տնտեսական եւ թէ՛ ռազմական առումով, կը նպաստէ նաեւ Հայաստանին, որովհետեւ այդ կը նշանակէ, թէ Հայաստանը հանդիսանալով ծովազերծ երկիր, կ՚ունենայ վստահելի եւ հզօր դրացի պետութիւն։ Իսկ ինչպիսի՞ արաւելութիւններ ունի այս բարեկամական կապը։

Տրուած ըլլալով Չինաստանի տնտեսական աշխոյժ մասնակցութիւնը Հարաւային Կովկասի մէջ, Հայաստանի առջեւ ճամբաներ կը բանայ զարգացնելու իր տնտեսութիւնը։ Կարելի կը դառնայ բանալու Հիւսիս-Հարաւ ճանապարհը, բայց այս անգամ աւելի հեռատես քայլերով։ Չինաստանի տնտեսական ներդռումներուն աւելացնելով ներկայ Իրան-Սէուտական Արապիա կապը, Հայաստանը կարող է հանդիսանալ լայն տնտեսական շուկայի կեդրոն. ոչ թէ սահմանափակուած մնայ Ռուսիան կապելով Իրանին, այլեւ ուղիղ ճանապարհ ունենայ համագործակցելու Միջին Արեւելեան պետութիւններու հետ։ Աւելին, այս մէկը հնարաւորութիւնը կու տայ դիւանագիտական կապեր հաստատելու Սէուտական Արապիոյ հետ, որուն գործակիցը դառնալով Հայաստան իր առջեւ կը բանայ տնտեսական զարգացման լայն դաշտեր։

Աղբյուրներ
  1. Վարդանյան, Ժ. (2023). Իրան-Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունների կարգաւորումը, Անալիտիկոն
  2. Alterman, J.B. (2023). Why Did China Help Saudi Arabia and Iran Resume Diplomatic Ties?, in Center for Strategic and International Studies
  3. Yacoubian, A. (2023). Iran’s increasing Reliance on China, in United States Institute of Peace: The Iran Primer

ՁԵԶ ՀՆԱՐԱՎՈՐ Է ՆԱԵՒ ԴՈՒՐ ԳԱ

Հայաստան-Վիետնամ հարաբերություններ. իրողություններ և հեռանկարներ

Վերացական: Հայաստանի ԽՍՀ-ի և Վիետնամի միջև հարաբերությունները համեմատաբար ամուր էին խորհրդային տարիներին: Հայկական ԽՍՀ-ն և նրա ժողովուրդը առանցքային դեր խաղացին Վիետնամի հեղափոխական և ազգային շինարարական նախաձեռնություններին աջակցելու գործում՝ զգալիորեն նպաստելով…
Դիտել գրառումը

Ռեգիոնալիզմի և բազմակողմ աշխարհի առաջացող դերը

Ներածություն Չինաստանի, Հնդկաստանի վերելքը և տարածաշրջանային միջին տերությունների ի հայտ գալը, ինչպիսին է Ինդոնեզիան Ասիայում, քաղաքականություն մշակողների և փորձագետների մտադրությունը տեղափոխել է Ասիա՝ փոփոխվող իրավիճակում, երբ Արևմուտքը կորցրել է իր…
Դիտել գրառումը

Չինաստանի արտաքին քաղաքականության գաղափարախոսական հենքերը

Ներածություն Չինաստանի վերելքը և համաշխարհային հանրությանը նրա ինտեգրումը հետսառըպատերազմյան դարաշրջանի կարևորագույն երևույթներից են: Որպես գերտերություն սկզբնավորվելուց ի վեր՝ Չինաստանը առաջնորդվել է հստակ արտաքին քաղաքական մոտեցմամբ, որի գաղափարախոսական հիմքերն անընդհատ ենթարկվում…
Դիտել գրառումը

Հայաստանի, Հնդկաստանի և Իրանի միջև տրանսպորտային-լոգիստիկ համագործակցության քաղաքական հարթությունը՝ փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրողությունների համատեքստում

Այսօր միջազգային ասպարեզում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացներն էականորեն նպաստել են աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա Հարավային Կովկասի նշանակության ընկալման վերափոխմանը, ինչպես նաև փոփոխել տվյալ տարածաշրջանում սեփական տեղի ու դերի մասին մի շարք…
Դիտել գրառումը

Չինաստանի «Մեկ գոտի մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությունը։ Զարգացման միտումներ և հեռանկարներ

2013 թվականին Չինաստանի կառավարությունը հայտարարեց «Մեկ գոտի մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության մասին, որը իրենից ենթադրում է գլոբալ ենթակառուցվածքների զարգացման նախագիծ։ Այս նախագծը նպատակ ունի ընդգրկելու Ասիան, Եվրոպան և Աֆրիկան՝ այսինքն աշխարհի…
Դիտել գրառումը

ՀՀ-ՇՀԿ անվտանգային համագործակցության հեռանկարները

2022 թ. փետրվարի 24-ին ՌԴ-ի «Հատուկ ռազմական գործողության» իրականացմամբ սկսվեց ռուս – ուկրաինական պատերազմը, որը վերաճեց ՆԱՏՕ – ՌԴ ամնենախոշոր առճակատմանը Սառը պատերազմի ավարտից ի վեր։ Ռուսատանի և «Արևմուտքի» հարաբերությունների…
Դիտել գրառումը